Mat á alvarleika sýkinga hjá börnum

Inngangur

Mesta nýgengi alvarlegra sýkinga meðal barna sem annars eru hraust er á aldrinum 0-2 ára.

Alltaf þarf að meta lífsmörk í samhengi við sögu, almennt ástand og klíníska stöðu.

Taka verður mark á áhyggjum foreldra (til dæmis:. „svona veik hefur hún aldrei verið áður“) og innsæi læknis og hjúkrunarfræðings („það er eithvað að“).

Til „öryggisnetsins“ heyrir að heilsugæslan/ábyrgur læknir á að gefa sjúklingnum eða foreldrunum upplýsingar um hvers megi vænta um framvindu sjúkdómsins, hvaða einkennum skal vera vakandi yfir og hvar og hvenær skal leita aftur til heilbtigðisþjónustunnar.

Langvinnir sjúkdómar, meðfæddir líkamsgallar og ónæmisbælandi meðferð auka hættuna á efiðum sýkingum. Þröskuldurinn fyrir lækni sem sinnir sjúklingnum ætti þá að vera mun lægri en ella m.t.t. þess að vísa sjúklingi á bráðamóttöku barna.

Til að skilgreina og meta alvarleika almennrar líðunar, hita, hraðöndunar og hraðsláttar er notast við umferðarljósakerfi með grænum, gulum og rauðum ljósum.

Mat og meðferð

Væg einkenni: Miðlungseinkenni: Mikil einkenni: Getur farið heim að fenginni meðferð eða án meðferðar með almenn ráð um til að mynda að gefa að drekka eða verkja stillandi lyf.

Getur farið heim með virkt öryggisnet ellegar vísað á sjúkrahús. Gefur stundum tilefni til að vísað sé á bráðamóttöku barna eða meðferð í samráði við barnalækni.

Eitt „gult einkenni“ dugir til að gefa gult ljós en eftir því sem „gul einkenni“ eru fleiri þeim mun meiri ástæða til að vísa á bráðamóttöku. Ef meðferðin fer einungis fram í heilsugæslunni veður hún að bera ábyrgð á eftirfylgdinni.

Í flestum tilvikum tilvísun á bráðamóttöku.

Eitt „rautt einkenni“ dugir fyrir rautt ljós.

Almennt ástand

Svarar eða bregst eðlilega við samskiptum Auðvakið Fylgist með Hlær Grætur hátt og eðlilega eða grætur ekki Svarar eða bregst ekki eðlilega við samskiptum Þreytt, slappt en vakandi Virkni skert Mjög óánægt Bregst ekki við líkamsskoðun Vaknar ekki eða sofnar aftur sé það vakið Alvarlega veikt að mati foreldra eða að mati eða tilfinningu læknis. Grætur lágt, hvellt eða stöðugt, hrín

Mat með tilliti til ofþornunar og blóðflæðis

Til að meta blóðflæði í útlægum æðum og hugsanlega ofþornun þarf að meta ýmsa þætti: hjartslátt artíðni, endurfyllingu háræða, húðlit, húðvökvaþrýsting, útlæga kólnun, tíðni þvagláta, slímhimnu þurrk. Þeim mun fleiri einkenni, þeim mun meiri líkur á klínískt marktækri ofþornun. Blóðflæði í útlægum æðum er mælt með endurfyllingartíma háræða (CRT, capillary refill time): eðlilegt < 3 sekúndur. CRT ≥ 3 sekúndur bendir til lakara blóðflæðis í útlægum æðum.

Til að mæla CRT skal þrýsta þumalfingri í minnst 5 sekúndur á húð barnsins (best yfir bringubeini en á börnum með dökka húð frekar yfir naglbeð), sleppið snögglega og mælið þann tíma sem líður áður en blóðfylling er komin til baka.

Súrefnismettun

Púlsoximetría (POX) er til að meta súefnismettun (SaO2). Hún er notuð ef barnið er með hækkaða öndunartíðni eða önnur öndunaráhrif. Sérstakan skynjara þarf fyrir börn.

• eðlilegt gildi: ≥ 95 prósent.
• ef POX er endurtekið ≤ 92 prósent er ástæða til að flytja barnið brátt á sjúkrahús e.t.v. með súrefnisgjöf í flutningi.

Líkamshiti

Hitalaus eða með hita sem uppfyllir ekki skilyrðin um gult eða rautt ljós.

Smábörn 3-6 mánaða með hita ≥ 39,0 °C.

Barn með hita í 5 daga.

Kornabörn < 3 mánaða með hita ≥ 38,0 °C.

Börn á öllum aldri með hita > 41,0 °C (hyperpyrexi).

Smábörn (< 1 árs) með hita < 36,0 oC (hypotermi).

Öndunartíðni

Eðlileg öndun Aldur Öndunartíðni/mín.

< 2 mán. > 60 2-12 mán. > 50 1-2 ára > 40 3-5 ára > 35 ≥ 6 ára > 30 Hraðöndun getur verið merki um lungnabólgu en einnig um berkju bólgu og blóðsýringu.

Stynjandi öndun Hraðöndun > 60 andardr./mín.

Mikill inndráttur

Hjartsláttarhraði/mín

Eðlilegur hjartsláttur Aldur Hjartsláttarhraði/ mín.

< 1 árs > 160 1-2 ára > 150 2-5 ára > 140 Tilfallandi hraðsláttur er algengur ef barnið grætur, er með hita eða er órólegt. En viðvarandi hraðsláttur og sýking geta verið merki um alvarlegt ástand.

Viðvarandi hraðsláttur

Að mæla og túlka CRP

• Það getur liðið allt að 24 klst frá byrjun einkenna þar til CRP hækkar, jafnvel við alvarlegar sýkingar.
• CRP < 20 mg/l án staðbundinna einkenna bendir til að bakteríur séu ekki orsakavaldurinn.
• við sýkingu og CRP > 80 mg/l eru auknar líkur á sýkingu af völdum baktería.
• við CRP 20-80 mg/l eru það einkenni og ástand sem ráða eftirfylgd og áframhaldandi meðferð.
• við grun um þvagfærasýkingu bendir CRP > 20 mg/l til þess að hún geti verið í efri hluta þvagfæra.

Sérstakar sjukdómsgreiningar

Lungnabólga og berkjubólga

Lungnabólga og berkjungabólga (venjulega RSveirusýking hjá ungbörnum) eru algengastar alvarlegra sýkinga meðal barna. Algeng einkenni og teikn: Hiti, hósti, hröð öndun og barnið veikindalegt. Hósti og önnur einkenni frá öndunarvegum eru þó ekki alltaf til staðar í lungnabólgu af völdum baktería.

Ábendingar fyrir tilvísun á bráðamóttöku vegna lungnabólgu og berkjungabólgu:

• börn < 6 mánaða
• hraðöndun > 50 sinnum/mínútu < 12 mánaða og > 40 sinnum/mínútu > 12 mánaða
• stynjandi öndun
• mikill inndráttur milli rifbeina og/eða í hóstargróf (jugulum)
• cýanósa eða súrefnismettun ≤ 92%

Þvagfærasýkingar með hita

Þvagfærasýking hjá ungbörnum getur valdið hita, uppköstum, sljóleika, erfiðleikum við næringu, hjá stærri börnum kviðverkjum og tíðum þvaglátum með sviða.

Sjúklingar með sýkingu í efri hluta þvagfæra hafa hita > 38,5°C og hækkað CRP (>20-30 mg/l).

Hjá börnum með hita af óþekktum orsökum eða með einkenni sem geta bent til þvagfærasýkingar ætti að gera þvagprófrannsókn. Nota ætti miðbunu þegar hægt er.

Ef grunur er um þvagfærasýkingu hjá barni yngra en 2 ára er mælt með að vísa því til barnalæknis.

Sýking í beinum og liðum

Dæmigerð merki um sýkingu í beinvef eða liðum er staðbundinn sársauki við álag og hreyfingu, bólgnir liðir eða útlimir, hiti og hækkað CRP. Þessum börnum skal vísa á bráðamóttöku barna.

Slæmar húðsýkingar og hiti

Fylgikvilli hlaupabólu getur stundum verið slæm húðsýking eins og heimakoma eða streptokokkasýking í dýpri húðlögum, hugsanlega sýklasótt (sepsis). Hár hiti í hlaupabólu í 4-5 daga ætti að leiða til mats á hugsanlegri bakteríusýkingu. Bráð veikindi, miklir verkir og hraður púls geta bent til djúplægrar streptokokkasýkingar. Þessum börnum skal vísa á bráðamóttöku barna.

Sýklasótt og/eða heilahimnubólga

Dæmigerð einkenni sýklasóttar/heilahimnubólgu eru minnkuð æðafylling í húð, fölgrár litarháttur, blámi, húðblæðingar, hnakkastífleiki, bungandi fontanellur, krampi. Þessi einkenni eru þó oft ekki áberandi snemma í sjúkdómsferlinu. Snemmkomin einkenni geta verið hiti, öndunarerfiðleikar með hraðöndun og stynjandi öndun, hraður púls,niðurgangur, uppköst, verkir í útlim/útlimum. Við heilahimnubólgu er oft áberandi hávær hljóð, grátur sem merki um höfuðverk og ljósfælni.

Umsvifalaus flutningur á bráðamóttöku.

Stikilbólga (mastoiditis)

Snemmkomin einkenni um stikilbólgu er miðeyrnabólga með útbungandi eyra, roða bak við eyrun, bólgur og eymsl. Þessum börnum skal vísa á bráðamóttöku barna.

Sáldbeinsholubólga (ethmoiditis)

Ætti að gruna ef bóla og roði er miðlægt (medialt) á augnlokum, einkum efri augnlokum, ásamt lituðu hori og andlitsverkjum.

Kverkilgrenndarbólga (peritonsillitis)

Kverkilgrenndarbólga er húðbeðsbólga (cellulitis) eða graftarkýli við hálskirtla. Snemmkomin merki eru vaxandi hálssærindi öðrum megin, kyngingarörðugleikar, óskýrt tal, hiti og erfiðleikar við að opna munn. Þessum börnum skal vísa á bráðamóttöku barna.